1η Συνάντηση του Δικτύου για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη της Νάξου

Σάββατο 31/5 – Κυριακή 1/6/2025

Πύργος Μπαζαίου, Νάξος

Ο Ναξιακός Αμπελώνας – Παράδοση, Φύση και Ποιότητα.

Ένας αμπελώνας με ιστορία αιώνων

Υπάρχουν τόποι που δεν τους αγαπάς απλώς. Τους νιώθεις κομμάτι σου. Και υπάρχουν άνθρωποι που, ο καθένας από τον δικό του χώρο, επιλέγουν να υπηρετούν καθημερινά αυτό που αγαπούν: τη φύση, την παράδοση, τον πολιτισμό και, τελικά, τον ίδιο τον άνθρωπο.

Με αυτή τη σκέψη συμμετείχα στην 1η Συνάντηση για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη της Νάξου, που πραγματοποιήθηκε στον ιστορικό Πύργο Μπαζαίου, έχοντας την τιμή να κάνω την αρχική εισήγηση με θέμα «Τοπικά Προϊόντα και Διατροφή».

Για μένα, η αφορμή ήταν ο αμπελώνας. Η αμπελουργία και η οινοποίηση, με τις οποίες ασχολούμαι τα τελευταία χρόνια μέσα από το Terra Grazia, μου έδωσαν την ευκαιρία να ανακαλύψω ξανά έναν ιστορικό θησαυρό της Νάξου: τον ναξιακό αμπελώνα.

Η σχέση της Νάξου με το αμπέλι χάνεται μέσα στον χρόνο. Δεν είναι τυχαίο ότι το νησί συνδέεται με δύο από τους σημαντικότερους μύθους του Διονύσου: τη γέννησή του από τον μηρό του Δία και την ανατροφή του στις ναξιακές βουνοκορφές, αλλά και την ένωσή του με την Αριάδνη, όταν ο Θησέας την εγκατέλειψε στη Νάξο.

Η παράδοση λέει πως ο Διόνυσος, για να τιμήσει τον τόπο στον οποίο μεγάλωσε και ερωτεύτηκε, χάρισε στο νησί πλούσιους αμπελώνες.

Και πράγματι, για αιώνες οι κάτοικοι της ορεινής Νάξου καλλιεργούσαν τα αμπέλια τους με πίστη και πάθος. Οι πετρώδεις πλαγιές οργανώνονταν σε αναβαθμίδες και κάθε οικογένεια είχε τον δικό της τρόπο να μετατρέπει τον καρπό της γης σε κρασί.

Η «λινού», όπου γινόταν το πάτημα των σταφυλιών, οι «μεθύρες», όπου ζυμωνόταν το κρασί, και τα «σιφούνια», που γέμιζαν με το πολύτιμο αυτό νέκταρ, αποτελούσαν αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινής ζωής και της παράδοσης του τόπου.

Με τα χρόνια, όμως, η δυσκολία της καλλιέργειας και οι αλλαγές στις καταναλωτικές συνήθειες οδήγησαν πολλά αμπέλια στην εγκατάλειψη ή στην αντικατάστασή τους από άλλες καλλιέργειες.

Κι όμως, ο ναξιακός αμπελώνας άντεξε.

Ένας θησαυρός που αξίζει να ανακαλύψουμε ξανά

Σήμερα η Νάξος εξακολουθεί να διαθέτει έναν σημαντικό και ιστορικό αμπελώνα, με αξιόλογη παραγωγή τόσο σε ποσότητα όσο και σε ποιότητα.

Ανάμεσα στις ποικιλίες που συναντά κανείς στο νησί βρίσκεται το Φωκιανό, αλλά και το Ποταμήσι, το Χαραμπραίμ, το Μπαστάρδικο, το Αηδάνι, η Μανδηλαριά και πολλές ακόμη κυκλαδικές ποικιλίες.

Ιδιαίτερη αξία έχουν οι αυτόριζοι και αιωνόβιοι αμπελώνες που συναντώνται σε περιοχές όπως η Κόρωνος, η Κωμιακή, ο Απόλλωνας και ο Αμπραάμ, αλλά και στη Μονή, την Απείρανθο και το Φιλώτι.

Αυτοί οι αμπελώνες δεν είναι απλώς παραγωγικές εκτάσεις. Είναι ζωντανή πολιτιστική κληρονομιά.

Η αναζήτηση των ξεχασμένων ποικιλιών

Η δική μας ενασχόληση με την αμπελουργία στο Terra Grazia μάς οδήγησε σε κάτι ακόμη πιο συναρπαστικό: στην αναζήτηση ποικιλιών που φαίνεται να υπάρχουν μόνο στη Νάξο και που διασώθηκαν μέσα στον χρόνο.

Με τη βοήθεια ανθρώπων του τόπου, παθιασμένων αμπελουργών από το Φιλώτι, εντοπίσαμε φυτά που δεν έμοιαζαν με τις γνωστές ποικιλίες της αμπελουργικής βιβλιογραφίας.

Οι ποικιλίες αυτές στάλθηκαν, με πρωτοβουλία του Terra Grazia, για γενετικό έλεγχο σε δύο διαφορετικά εργαστήρια, στη Γαλλία και στη Θεσσαλονίκη. Τα αποτελέσματα των αναλύσεων ανέδειξαν πέντε άγνωστες ποικιλίες και δημιούργησαν σοβαρές ενδείξεις για μία ακόμη.

Το πιο συγκινητικό στοιχείο αυτής της προσπάθειας είναι ότι δύο από αυτές τις ποικιλίες τις προλάβαμε κυριολεκτικά σε ελάχιστες ρίζες. Και σήμερα προσπαθούμε, χρόνο με τον χρόνο, να τις πολλαπλασιάσουμε και να τις διασώσουμε.

Πίσω από αυτές τις ποικιλίες κρύβεται και ένα κομμάτι της ιστορίας του τόπου. Ονομασίες και προφορικές μαρτυρίες παραπέμπουν σε μετακινήσεις Ναξιωτών προς τα παράλια της Μικράς Ασίας και στην επιστροφή τους, μαζί με φυτά από τα αμπέλια των τόπων όπου έζησαν.

Ίσως, λοιπόν, κάποιες από αυτές τις ποικιλίες να αποτελούν σήμερα ένα μοναδικό ζωντανό αποτύπωμα αυτής της ιστορικής διαδρομής.

Από την έρευνα στην προστασία

Το επόμενο βήμα είναι η επίσημη επιστημονική ταυτοποίηση και η προστασία αυτής της κληρονομιάς.

Ήδη έχει κατατεθεί, με δική μας μεσολάβηση, αίτημα από το Τμήμα Αμπελουργίας της Γεωπονικής Σχολής Αθηνών προς την Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου, με στόχο τη δημιουργία ερευνητικού προγράμματος και την ακολουθία του προβλεπόμενου πρωτοκόλλου για την επίσημη ταυτοποίηση των ποικιλιών.

Παράλληλα, ένας ακόμη στόχος που θεωρούμε ότι αξίζει να εξεταστεί είναι η ανάδειξη του Φωκιανού και η διερεύνηση της δυνατότητας αναγνώρισής του ως προϊόντος Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης, ως μιας ποικιλίας που έχει συνδεθεί διαχρονικά με την αμπελουργική ιστορία της Νάξου.

Η νέα εποχή του ναξιακού κρασιού

Σήμερα στη Νάξο λειτουργούν ήδη οινοποιεία που παράγουν και διαθέτουν κρασί στην τοπική αγορά και όχι μόνο, ενώ παράλληλα αναπτύσσονται νέες προσπάθειες από ανθρώπους που επιθυμούν να μετατρέψουν τον καρπό της γης τους σε ένα ποιοτικό προϊόν.

Αυτό δημιουργεί μια σημαντική ευκαιρία.

Η νέα εποχή της ναξιακής αμπελουργίας και οινοποίησης δεν μπορεί, κατά τη γνώμη μου, να βασιστεί στην ποσότητα. Πρέπει να βασιστεί στην ποιότητα.

Γιατί, όπως συχνά λέμε στον χώρο του κρασιού, «το καλό κρασί γίνεται μέσα στο αμπέλι».

Η ποιότητα ξεκινά από το χώμα, από την επιλογή του φυτού, από τον τρόπο καλλιέργειας, από τη φροντίδα, την πρόληψη και τον σεβασμό στον φυσικό κύκλο του αμπελιού.

Ένα ζωντανό οικοσύστημα μέσα στον αμπελώνα

Πιστεύω βαθιά ότι η αμπελοκαλλιέργεια στη Νάξο μπορεί και πρέπει να παραμείνει συνδεδεμένη με την παράδοση, αλλά ταυτόχρονα να αξιοποιήσει τη σύγχρονη γνώση.

Οι ιδιαίτερες συνθήκες του νησιού, το μελτέμι και τα εδάφη που αποστραγγίζουν, δημιουργούν ένα περιβάλλον που μπορεί να υποστηρίξει μια αυστηρά οργανική, ακόμη και βιοδυναμική προσέγγιση.

Και η Νάξος διαθέτει ήδη σημαντικούς φυσικούς πόρους που μπορούν να επιστρέψουν στη γη: οργανική ουσία από την κτηνοτροφική παραγωγή, φυσικά υλικά και στοιχεία από τη θάλασσα και, κυρίως, τη γνώση που έχει συσσωρευτεί μέσα από γενιές.

Ο στόχος δεν θα πρέπει να είναι απλώς ένας «καθαρός» αμπελώνας.

Θα πρέπει να είναι ένας ζωντανός αμπελώνας.

Ένα οικοσύστημα όπου το φυτό, οι μικροοργανισμοί, το έδαφος και η πανίδα συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν αρμονικά.

Ένας αμπελώνας που θα μπορούσε να γίνει φάρος μιας νέας εποχής, όχι μόνο για τη Νάξο αλλά και για τις Κυκλάδες.

Από την ποσότητα στην ποιότητα

Το αμπέλι θέλει μόχθο, πάθος, συνέπεια και πίστη.

Ο αμπελουργός πρέπει να είναι δίπλα του σε ολόκληρο τον κύκλο του, όχι μόνο για να εξασφαλίσει καρπό, αλλά για να εξασφαλίσει ποιότητα.

Και ο οινοποιός έχει την ευθύνη να αποδώσει στη φιάλη τον χαρακτήρα αυτού του καρπού, με σεβασμό στη φύση και στον άνθρωπο. Να αφήσει το κρασί να εκφράσει τη χρονιά, το έδαφος, το μικροκλίμα και την προσπάθεια που προηγήθηκε.

Γιατί κάθε σοδειά είναι ένα διαφορετικό τοπίο.

Και κάθε φιάλη μπορεί να γίνει ένας τρόπος να αφηγηθούμε την ιστορία του τόπου μας.

Η Νάξος αξίζει μια ποιοτική ανάπτυξη

Η βιώσιμη ανάπτυξη δεν μπορεί να είναι υπόθεση ενός μόνο ανθρώπου ή ενός μόνο κλάδου.

Χρειάζεται συνεργασία, επικοινωνία, ανταλλαγή γνώσης και κοινό όραμα.

Το καλό του καθενός από εμάς είναι τελικά καλό όλων μας.

Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο μήνυμα που κρατώ από αυτή τη συνάντηση:

Η Νάξος μπορεί να προχωρήσει μπροστά χωρίς να χάσει αυτό που την κάνει μοναδική.

Να αναπτύξει τα προϊόντα της χωρίς να εξαντλήσει τη γη της.
Να αξιοποιήσει τον πλούτο της χωρίς να αλλοιώσει την ταυτότητά της.
Να κοιτάξει το μέλλον χωρίς να ξεχάσει το παρελθόν της.

Με σεβασμό στην παράδοση και τον πολιτισμό, προστατεύοντας το περιβάλλον και ξαναβρίσκοντας τη σχέση μας με τη φύση.

Γιατί η νέα εποχή που αξίζει στη Νάξο δεν είναι μια εποχή περισσότερης παραγωγής. Είναι μια εποχή περισσότερης ποιότητας, περισσότερου σεβασμού και περισσότερης ουσίας.

Αγγελική Γρατσία
Terra Grazia – Νάξος